Vụ cháy xe khách ở Đồng Nai khiến 7 người tử vong đang làm dấy lên thắc mắc: Vì sao phương tiện chở hàng chục người thường chỉ có một cửa lên xuống? Thiết kế này có đúng quy định và ảnh hưởng thế nào đến khả năng thoát hiểm trong trường hợp khẩn cấp?
Thực tế, việc xe khách bố trí một cửa không đồng nghĩa phương tiện chỉ có một đường thoát ra ngoài, cũng không mặc nhiên cho thấy chiếc xe không đáp ứng yêu cầu kỹ thuật. Theo một số chuyên gia trong lĩnh vực giao thông, thiết kế một hay nhiều cửa lên xuống được tính toán dựa trên công năng sử dụng, tần suất đón trả khách, sức chứa, không gian hành lý và kết cấu phương tiện. Trong khi đó, khả năng thoát nạn còn phụ thuộc vào hệ thống lối thoát hiểm bố trí riêng trên xe.
Theo đó, QCVN 09:2024/BGTVT về chất lượng an toàn kỹ thuật và bảo vệ môi trường đối với xe ô tô, ban hành kèm Thông tư 48/2024/TT-BGTVT, có hiệu lực từ ngày 1.1.2025, quy định khoang chở khách của xe khách phải được bố trí ít nhất một cửa lên xuống ở bên phải theo chiều tiến của xe, ngoại trừ xe buýt nhanh BRT hoặc loại hình vận tải tương tự. Cửa cũng phải có kích thước tối thiểu theo từng loại phương tiện và bảo đảm đóng chắc chắn khi xe chạy.
Như vậy, việc một xe khách đường dài chỉ bố trí một cửa lên xuống dành cho hành khách không phải vi phạm về quy định. Bởi “ít nhất một cửa” là yêu cầu tối thiểu; nhà sản xuất thiết kế một cửa lên xuống đã đáp ứng yêu cầu.
Thực tế, cách quy định này xuất phát từ sự khác biệt giữa xe khách đường dài và xe khách thành phố. Xe buýt đô thị khi di chuyển thường dừng tại nhiều trạm, hành khách liên tục lên xuống, thậm chí có thể đồng thời di chuyển theo hai chiều. Việc bố trí nhiều cửa giúp tách luồng người, rút ngắn thời gian dừng và hạn chế ùn ứ trong khoang xe.
Vì vậy, trong QCVN 10:2024/BGTVT dành riêng cho ô tô khách thành phố cũng yêu cầu số cửa tăng theo sức chứa. Xe chở từ 17 – 45 khách cần ít nhất một cửa; xe từ 46 – 90 khách phải có tối thiểu hai cửa, còn xe trên 90 khách cần ít nhất ba cửa.
Theo các chuyên gia trong lĩnh vực giao thông, cửa thứ hai trên xe khách không chỉ chiếm phần diện tích tương ứng với một cánh cửa. Khu vực này còn cần bậc lên xuống, khoảng trống tiếp cận, hành lang kết nối với lối đi và hệ thống đóng mở.
Nếu bổ sung cửa ở giữa hoặc phía sau, nhà sản xuất có thể phải bỏ bớt ghế hay giường nằm. Với doanh nghiệp vận tải, giảm số vị trí hành khách đồng nghĩa giảm lượng vé có thể bán trên mỗi chuyến, trong khi cửa thứ hai không được sử dụng thường xuyên như trên xe buýt đô thị.
Khoang hành lý cũng là một yếu tố quan trọng. Xe khách đường dài thường có sàn cao, phía dưới bố trí các hầm chứa hành lý kéo dài dọc thân xe. Thành xe còn phải dành không gian cho cửa hầm hành lý, hốc bánh, bình nhiên liệu, hệ thống điều hòa, khoang kỹ thuật hoặc nhà vệ sinh.
Việc bổ sung một cửa lên xuống tại khu vực giữa hay cuối xe có thể làm gián đoạn khoang hành lý, ảnh hưởng cách sắp xếp ghế, giường và các bộ phận kỹ thuật. Với một số dòng xe, cửa thứ hai còn đòi hỏi thay đổi đáng kể kết cấu bên trong.
Mỗi ô cửa lớn trên thân xe cũng kéo theo yêu cầu gia cường khung bao, bổ sung cơ cấu đóng mở, khóa, cảm biến và thiết bị cảnh báo. Điều này có thể làm tăng khối lượng, chi phí sản xuất và số hạng mục cần bảo dưỡng trong quá trình khai thác.
Ngoài ra, một lý do khiến nhiều xe khách chỉ bố trí một cửa đặt gần tài xế là bởi tính tiện dụng, khi giúp doanh nghiệp vận tải kiểm soát hành khách thuận tiện hơn. Tài xế hoặc nhân viên phục vụ có thể kiểm tra vé, hướng dẫn chỗ ngồi, đối chiếu hành lý và kiểm soát người lên xuống tại cùng một vị trí. Vì vậy, với đặc thù chạy đường dài, thiết kế một cửa thường được xem là phương án cân bằng giữa công năng, sức chứa và chi phí.
Điểm quan trọng cần phân biệt là cửa lên xuống thông thường và lối thoát hiểm khẩn cấp không phải cùng một khái niệm.
QCVN 09:2024/BGTVT quy định, xe khách từ 16 chỗ trở lên, không kể chỗ của người lái, phải có đủ số lối thoát hiểm khẩn cấp theo sức chứa. Các lối này có thể gồm cửa thoát hiểm, cửa sổ thoát hiểm hoặc cửa sập trên nóc. Tại những cửa sổ thoát hiểm làm bằng kính phải có dụng cụ phá kính đặt gần vị trí sử dụng.
Đáng chú ý, quy chuẩn nêu rõ cửa lên xuống dành cho hành khách không được tính là cửa thoát hiểm khẩn cấp. Điều đó có nghĩa, ngoài một cửa lên xuống nhìn thấy hằng ngày, xe khách lớn vẫn phải có những lối thoát khác đáp ứng yêu cầu về số lượng, kích thước và khả năng tiếp cận.
Tuy nhiên, việc phương tiện có đủ lối thoát theo hồ sơ kỹ thuật mới chỉ là một phần của bài toán an toàn. Khi xảy ra va chạm mạnh, thân xe có thể biến dạng, cửa bị kẹt hoặc xe nằm ở tư thế khiến một số lối thoát không thể sử dụng. Khói và lửa lan nhanh cũng có thể khiến hành khách mất phương hướng, đặc biệt vào ban đêm. Khả năng thoát nạn vì thế còn phụ thuộc vào việc cửa sổ, cửa sập có bị che khuất hay không; búa phá kính có được trang bị đầy đủ, đặt đúng vị trí; hành khách có nhận biết và biết cách sử dụng các thiết bị này hay không (!?)
Nguồn: https://thanhnien.vn/vi-sao-nhieu-xe-khach-chi-co-mot-cua-len-xuong-185260723160044072.htm
